Nowa cerkiew w Birczy

Nowa cerkiew w Birczy – wstęp

Nowa cerkiew w Birczy, znana również jako parafialna cerkiew greckokatolicka, to obiekt, który w krótkim czasie stał się ważnym punktem w historii gminy Bircza, a także całego powiatu przemyskiego. Choć została wybudowana w 1939 roku, szybko po zakończeniu II wojny światowej straciła swoje pierwotne przeznaczenie, a ostatecznie została doszczętnie zniszczona w 1969 roku. Historia tej cerkwi jest nie tylko przykładem rozwoju sakralnej architektury w regionie, ale również odzwierciedleniem zawirowań historycznych, które dotknęły Polskę w XX wieku.

Początki budowy cerkwi

Plany budowy nowej cerkwi sięgają okresu przed I wojną światową. Wówczas lokalna społeczność podjęła pierwsze kroki w celu zgromadzenia funduszy oraz materiałów budowlanych. Jednak tragiczne wydarzenia wojenne spowodowały, że zebrane pieniądze straciły na wartości, a surowce budowlane zostały zarekwirowane przez wojsko do celów wojskowych. Dodatkowo brakowało odpowiedniego terenu pod nową budowlę, ponieważ obszar wokół starej cerkwi był niewystarczający. Ostatecznie jedyną działką, jaką dysponowała parafia, było bagniste starorzecze Stupnicy przy moście.

Projektowanie i wykonawstwo

Projekt nowej cerkwi wykonał inżynier Jewhen Nahirnyj, syn Wasyla Nahirnego, znany architekt z Lwowa. Budowę rozpoczęto dopiero w 1924 roku. Aby zabezpieczyć teren przed zalewaniem, wykonano żelbetonową ścianę od strony rzeki oraz fundamenty o wysokości od 5 do 7 metrów. Cement transportowano furmankami z Przemyśla. Po ukończeniu fundamentów, które zostały poświęcone przez biskupa Jozafata Kocyłowskiego 21 września 1925 roku, przystąpiono do dalszych prac budowlanych.

Styl i rozmiary cerkwi

Cerkiew została wybudowana w stylu bizantyjskim, co czyniło ją unikalnym przykładem architektury sakralnej w regionie. Jej długość wynosiła 32 metry, szerokość 32 metry, a wysokość osiągała imponujące 36 metrów. Całkowity koszt budowy wyniósł około 150 tysięcy złotych, co było znaczną kwotą jak na tamte czasy. Cegły potrzebne do budowy produkowano lokalnie w kilku cegielniach utworzonych ad hoc wokół Birczy.

Rola cerkwi podczas II wojny światowej

Po zajęciu gminy przez ZSRR dziekan Iwan Łebedowycz zdecydował się na przeniesienie wyposażenia ze starej cerkwi do nowej. Dzięki temu udało się uniknąć przekształcenia świątyni w magazyn. Nowa cerkiew stała się miejscem odprawiania mszy aż do końca okupacji niemieckiej w 1944 roku. Była to ważna decyzja dla lokalnej społeczności greckokatolickiej, która mogła kontynuować praktyki religijne mimo trudnych warunków politycznych i militarno-wojennych.

Likwidacja i upadek

Po zakończeniu II wojny światowej sytuacja uległa dramatycznej zmianie. Cerkiew została przeznaczona na magazyn drewna i przez kilka lat spełniała tę funkcję. Jednak już na początku lat sześćdziesiątych zaczęto zdejmować dach z cerkwi, co miało na celu przyspieszenie jej niszczenia. Mimo tych działań stan obiektu nie pogarszał się tak szybko, jakby tego oczekiwano. W 1969 roku postanowiono ostatecznie zburzyć cerkiew; wezwani saperzy wysadzili ją w powietrze.

Późniejsze losy miejsca

Gruzy pozostałe po cerkwi leżały na terenie cerkwiska aż do końca lat siedemdziesiątych XX wieku. W połowie lat osiemdziesiątych miejsce to przekształcono na plac targowy, co symbolizowało dalszą degradację dziedzictwa sakralnego tej lokalizacji oraz całej społeczności greckokatolickiej w regionie.

Znaczenie historyczne i kulturowe

Historia Nowej cerkwi w Birczy jest istotnym elementem szerszej narracji dotyczącej losów mniejszych społeczności greckokatolickich na terenie Polski. Zniszczenie świątyni jest symbolem upadku wielu tradycji religijnych i kulturowych w wyniku zmian politycznych oraz społecznych po II wojnie światowej. Obiekty sakralne często były nie tylko miejscami kultu religijnego, ale także centrami życia społecznego i kulturalnego danej wspólnoty.

Pamięć o cerkwi

Choć Nowa cerkiew już nie istnieje, pamięć o niej trwa wśród mieszkańców Birczy oraz historyków zajmujących się dziejami regionu. Wspomnienia związane z tym miejscem są przekazywane z pokolenia na pokolenie, a historia tej cerkwi stanowi ważny element lokalnej tożsamości.

Zakończenie

Nowa cerkiew w Birczy to przykład skomplikowanego losu obiektów sakralnych w Polsce XX wieku. Od momentu rozpoczęcia budowy po burzliwe czasy II wojny światowej aż do jej ostatecznej likwidacji – historia tej świątyni ukazuje nie tylko zmiany polityczne i społeczne zachodzące w regionie, ale także siłę wspólnoty lokalnej dążącej do zachowania swojej tożsamości religijnej i kulturowej. Mimo że fizycznie już jej nie ma, jej historia pozostaje częścią dziedzictwa kulturowego Birczy i całego powiatu przemyskiego.

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).