Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie

Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie

Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, znajdujący się w Warszawie, to jeden z najważniejszych monumentów upamiętniających postać tego wybitnego wojskowego i polityka. Monument, który przedstawia Poniatowskiego siedzącego na koniu i trzymającego miecz, został stworzony przez duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena. Jego forma nawiązuje do klasycznych wzorów, a sam pomnik stał się symbolem nie tylko dla Warszawy, ale także dla całej Polski. W artykule tym przyjrzymy się historii powstania pomnika, jego odbiorowi w społeczeństwie oraz dalszym losom po II wojnie światowej.

Historia powstania pomnika

Zbiórkę pieniędzy na pomnik księcia Poniatowskiego rozpoczęto w 1814 roku, kilka miesięcy po jego tragicznej śmierci w bitwie pod Lipskiem. W celu uzyskania zgody na postawienie monumentu w Warszawie, Anna z Tyszkiewiczów Potocka zwróciła się do cara Aleksandra I. Na czele Komitetu Budowy stanął Adam Jerzy Czartoryski. Zlecenie wykonania rzeźby zostało przekazane Bertelowi Thorvaldsenowi w 1818 roku. Ostateczna umowa została podpisana w lipcu 1820 roku podczas wizyty artysty w Warszawie.

Pierwotnie planowano umieścić pomnik na placu Krasińskich, jednak car Mikołaj I podczas swojej wizyty w 1829 roku zmienił lokalizację na dziedziniec Pałacu Namiestnikowskiego przy Krakowskim Przedmieściu. Prace nad pomnikiem rozpoczęły się dopiero w 1826 roku, jednak ze względu na skomplikowany proces transportu i przygotowania modelu rzeźby, publiczność mogła go zobaczyć dopiero w czerwcu 1829 roku.

Reakcje na projekt pomnika

Model pomnika wywołał kontrowersje i burzliwą dyskusję w społeczeństwie. Krytycy zarzucali mu brak podobieństwa do Poniatowskiego, a także zbytnią sztywność i statyczność formy. Szczególnie kontrowersyjny był wybór antycznego kostiumu księcia. Zamiast ukazania go jako walecznego żołnierza w tradycyjnym polskim stroju narodowym, Thorvaldsen przedstawił go jako półnagiego rzymskiego wodza. Duński artysta bronił swojej wizji, twierdząc, że nie lubi tworzyć dzieł dla krajów, gdzie nie ma poczucia sztuki.

Pomimo krytyki, projekt Thorvaldsen został zrealizowany. W warszawskim zakładzie Klaudiusza i Emila Gregoire’ów rozpoczęto odlewanie pomnika w sierpniu 1830 roku, jednak prace te przerwały wydarzenia związane z powstaniem listopadowym. Ostatecznie monument został ukończony w sierpniu 1832 roku.

Trudne losy monumentu

W 1834 roku rosyjskie władze cofnęły zgodę na ustawienie pomnika przed Pałacem Namiestnikowskim. Komitet budowy rozważał przeniesienie monumentu do Krakowa lub Jabłonny, jednak car Mikołaj I nakazał przewiezienie rzeźby do Twierdzy Modlin. Z uwagi na trudności techniczne związane z transportem ciężkiej rzeźby, pomnik został rozebrany na części i przetransportowany do Modlina.

W kolejnych latach losy monumentu były równie skomplikowane. Po inspekcji twierdzy przez cara Mikołaja I w 1840 roku pomnik został podarowany Iwanowi Paskiewiczowi i przeniesiony do pałacu Paskiewiczów w Homlu. Na miejscu pierwotnie przeznaczonym dla pomnika Poniatowskiego odsłonięto nowy monument poświęcony Iwanowi Paskiewiczowi.

Rewindykacja i odbudowa pomnika

Pomnik księcia Poniatowskiego wrócił do Polski dopiero w marcu 1922 roku jako część akcji rewindykacji zabytków po traktacie ryskim. Początkowo został umieszczony tymczasowo na dziedzińcu Zamku Królewskiego. Wkrótce powołano Komitet Wzniesienia Pomnika ks. Poniatowskiego, który pod przewodnictwem premiera Antoniego Ponikowskiego wskazał kilka potencjalnych lokalizacji dla monumentu.

Ostatecznie w 1923 roku pomnik przeniesiono na plac Saski przed pałacem Saskim oraz Grobem Nieznanego Żołnierza. Uroczystość odsłonięcia miała miejsce 3 maja 1923 roku i była związana z przyjazdem marszałka Ferdinanda Focha do Polski. Pomnik szybko stał się ważnym elementem warszawskiego pejzażu oraz symbolem narodowym.

Zniszczenie i odbudowa po II wojnie światowej

Podczas II wojny światowej pomnik przeszedł wiele prób i wyzwań. W 1940 roku został zasłonięty rusztowaniem z okazji rocznicy rządów niemieckich, co wzbudziło obawy mieszkańców Warszawy o jego przyszłość. Niestety po powstaniu warszawskim, 16 grudnia 1944 roku, pomnik został wysadzony przez Niemców.

W kwietniu 1945 roku znaleziono fragmenty zniszczonego monumentu, jednak ministerstwo kultury sprzeciwiało się ich odbudowie. Mimo to w maju 1946 roku cokół zniszczono dynamitem, co spowodowało znaczne uszkodzenia okolicznych budynków.

Nowy odlew rzeźby powstał między 1948 a 1951 rokiem według modelu zachowanego w Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze. Rzeźba ta była darem Królestwa Danii dla Warszawy. Ostatecznie nowy pomnik ustawiono przed Starą Pomarańczarnią w Łazienkach Królewskich, a następnie przeniesiono go na dziedziniec pałacu Rady Ministrów (Prezydenckiego), gdzie znajduje się do dziś.

Podsumowanie

Pomnik księcia Józefa Poniat

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).